Inleiding

Het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg publiceerde zojuist Deel I van een rapport met als titel: “Biodiversiteit in het Nationaal Park de Meinweg”, met daarin een artikel van ecoloog Groot Bruinderink (zie hierboven), die al twintig jaar geleden in 1987 een eerste studie publiceerde bij het Rijksinstituut voor Natuurbeheer (Arnhem), getiteld:        ”Het beheer van de wilde zwijnen in het Meinweggebied.” Een expert vanuit Wageningen dus.

De kern van zijn betoog is te vinden in de eerste zinnen van de samenvatting in het Engels, die ik hier citeer: “Conservation policy in the Netherlands is increasingly based on the creation of ecological networks, incorporating so-called robust connections for the deer. The number of free-ranging wild boar is currently steadily increasing, and is the first species to profit from the new ecological networks.”

Volgens Groot Bruinderink neemt buiten het Meinweggebied het aantal wilde zwijnen inmiddels sneller en sneller toe in de grensgebieden met Duitsland, enerzijds naar het zuiden en anderzijds tot in het zogenaamde  Maas-Swalm-Nettegebied naar het noorden. Van hieruit is een tweede populatie ontstaan in de Peel in het Limburgs Brabants grensgebied. En een derde populatie breidt zich uit in het Rijk van Nijmegen van het Groesbeekse bos tot de Mookerheide. Deze gegevens door Groot Bruinderink gemeld zijn inmiddels verouderd.

De meest recente gegevens die de Fractie Jacht van de provinciale Faunabeheereenheden in het voorjaar van 2007 aandraagt, laten zien dat het wilde zwijn inmiddels in meer dan de helft van Zuid Limburg al aanwezig is, in vrijwel geheel Midden Limburg en een groot deel van Noord Limburg.

Datzelfde rapport geeft gedetailleerde kaarten van alle natuurgebieden van Limburg – van Staatsbosbeheer, het Limburgs Landschap en Natuurmonumenten – waar faunabeheer van het wilde zwijn, ingegeven door het concept “nulstandgebied” niet of nauwelijks plaatsvindt. Met uitzondering van het Meinweggebied waar wilde varkens van oudsher beheerd worden met het geweer.

Het gaat hier om een dertigtal grotere natuurterreinen en meer als honderdenvijftig beschermde kleinere gebiedjes verspreid over de hele provincie. Hier is de doelstelling kennelijk het behoud van deze soort en de ermee samenhangende vergroting van de biodiversiteit, die door deze dieren bevorderd wordt in met name de bossen. Die doelstelling staat dus lijnrecht tegenover die van het opgedragen beleid van de Tweede Kamer geboden in de zgn. nulstandgebieden (artikel 68 FF-wet).

Schadegebieden 2005-2006 in combinatie met gebieden waar geen toestemming is tot afschot

De partijen verenigd in de fractie jacht, zijn van mening dat weliswaar de uitvoering van de faunabeheerplannen t.a.v. locale schadeproblematiek goed verloopt, maar dat de uitvoering vanuit de faunabeheereenheden voor diersoorten die een groter leefgebied hebben (met name de zeer schadelijke vos voor het kleinwild) en waarover gezamenlijke afspraken zijn vastgelegd in de faunabeheerplannen, sterk moet verbeteren.

De uitvoering van de gezamenlijke afspraken komt maar moeilijk van de grond, een knelpunt, dat het gevolg is van tweeslachtigheid in de FF-wet. Enerzijds hechten de overheden aan een integrale aanpak van het faunabeheer,over grotere gebieden van meer dan 5000 ha conform art 29 FF-wet en art 5 Faunabesluit, anderzijds hebben individuele grondgebruikers duidelijke bevoegdheden over de beslissing faunabeheerplannen op eigen gronden toe te staan. Dus de uitvoering wordt hierdoor nog steeds perceelsgebonden uitgevoerd, terwijl juist de plannen voor het beheer van deze diersoorten meer dan 5000 ha moeten beslaan. Daardoor wordt het beheer en schadebestrijding juist bemoeilijkt, zeker als voor het wild zwijn buiten het beheergebied van de Meinweg in geheel Limburg een nuloptie geldt voor de wilde zwijnen.

Dat de wet bevoegdheden verleent aan individuele grondgebruikers die niet rechtstreeks betrokken zijn bij het opstellen van de faunabeheerplannen is nog te begrijpen; maar onbegrijpelijk is als dat niet gebeurt door deelnemende partijen die als jachthouder deelnemen aan de provinciale faunabeheereenheden die mede de geldende faunabeheerplannen hebben opgesteld en deze hebben goedgekeurd. Dit betreft met name Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en in mindere mate Het Limburgs Landschap, die de plannen moeten accorderen alvorens ze naar de provinciale overheid  en voor advies naar het Faunafonds gaan voor de ontheffingen. Dit leidt tot spanningen over de uitvoering tussen de uitvoerders van de ontheffingen (Fractie Jacht) en de TBO’s binnen de drie Limburgse Faunabeheereenheden en enerzijds en de terreinbeherende organisaties anderzijds, dit terwijl de probleemhouder in de LLTB en haar leden en de individuele grondgebruikers eigenlijk hiervoor dienen zorg te dragen, dat er goede werkbare ontheffingen komen.

Het 1600 ha grote Nationaal Park De Meinweg – binnen de Ecologische Hoofdstructuur en in het bezit van Staatsbosbeheer – is met de Hoge Veluwe, het enige gebied in Nederland waar van oudsher wilde zwijnen in het wild voorkomen en waar ze tot op de dag van vandaag beheerd worden met het geweer. Dat gebeurt ook in het aangrenzende veel grotere Duitse deel dat onderdeel is van het 70.000 ha grote Nederlands-Duitse Natuurpark Maas-Swalm-Nette. Er wordt in De Meinweg gestreefd naar een voorjaarsstand van 60 dieren aan de Nederlandse kant en 330 dieren aan de Duitse zijde. Het afschot nadert de 100 dieren per jaar en is stijgend.

Buiten dit gebied en dat van de Hoge Veluwe is er in Nederland afgesproken om geen wilde varkens toe te staan en wordt als het “nulstandgebied” aangeduid, hetgeen voornamelijk geldt voor de provincies Limburg, Gelderland, Overijssel, Drenthe en Groningen langs de Duitse grens waar wilde zwijnen infiltreren. De jagers worden geacht alle wilde zwijnen te doden in deze nulstandgebieden om zo schade aan gewassen, of aanrijdingen in het verkeer en uitbraken van besmettelijke ziekten te voorkomen.

Het Faunafonds vergoedde tot voor kort in Limburg geen schade aan gewassen, maar sinds 2003 is daar toch mee begonnen, ook al hoeft dat niet te gebeuren in het kader van de landelijke nuloptie wetgeving.

Het jaarlijks afschot – buiten het Meinweggebied dus - liep op van 45 in 2000/2001 tot 209 stuks in 2004/2005, was bijna 300 in 2006 en is nu in juli van 2007 al de 285 stuks  overschreden. Het aantal verkeersslachtoffers is opgelopen van enkele dieren in 2001 tot meer als 25 dieren in 2006. De uitgekeerde schade door het Faunafonds vanwege schade aan gewassen door wilde zwijnen schommelt tussen de 20.000 en 50.000 euro per jaar.

Hierbij een overzicht van de aanwas van wilde zwijnen in een leefgebied van 300 ha met een beginstand van 1 zeug en 1 keiler, waarbij geen valwild of andere invloeden een rol spelen met een toename van 100% per jaar. In het 3^e jaar is al de optimale stand bereikt. Terwijl in goede mastjaren een toename van meer dan 200% mogelijk is.

Er  is dus geen hoefdiersoort die zich zo dynamisch vermeerdert, dit kan dus in 2 jaar met 300% zijn toegenomen.

De opmars van en de jacht op het wilde zwijn in Duitsland

In Duitsland is het wilde zwijn in het laatste decennium in opmars en breiden de populaties zich enorm uit. De eerste algemene oorzaak lijkt een gevolg van de recente milde winters vaak in combinatie met een goede mast van beuk en eik. Veel varkens overleven hierdoor de winter, deels omdat ze niet van de honger sterven, deels omdat ze minder op de voerplaatsen van de jagers komen en het dus moeilijker is afschot te realiseren. Bovendien is er in samenhang met de milde winters minder sneeuw gevallen waardoor er – onafhankelijk van de maanstand – in de nacht niet gejaagd en “gekreisd” kon worden, een praktijk die menig varken het leven kost.

Als tweede algemene oorzaak voor de sterke uitbreiding der populaties is de enorme toename van maïsvelden aan te merken. Er is geen boer meer die koeien geen maïs voert en diezelfde maïs is ook bruikbaar in de biogas industrie, dus niet meer alleen als voedselbron. De maïsvelden biedt de varkens goede dekking en tegelijkertijd prima voedsel, waardoor ze in goede conditie de winter ingaan en grotere worpen krijgen.

Het schieten van de belangrijkste ouderdieren – zeugen– brengt de sociale rangorde in de rotten in gevaar en heeft tot gevolg dat jonge zogenaamde frisling en overloper zeugen in alle jaargetijden gedekt gaan worden op te jonge leeftijd. Dit kan een enorme aanwas aan biggen tot gevolg hebben, die zich nog meer verspreiden over een groter gebied en dit wordt in Rheinland-Pfalz (van 5000 tot 50.000 dieren) gezien als de belangrijkste oorzaak van enorme groei in de laatste kwart eeuw, ook al voordat de klimaatveranderingen duidelijk werden.

In NordRhein-Westfalen is de dichtheid vanaf 2000 tot nu toegenomen met 0,79 st per 100 ha naar 1 stuks. ( 27.000.000 ha)

Dus zo’n 270.000 stuks langs een groot deel van onze Oostgrens

Het systeem van de jacht dat in grote delen van Duitsland gehanteerd wordt is als volgt; de aanwas dwz. de biggen en overlopers mogen het gehele jaar geschoten worden, maar varkens van twee jaar en ouder alleen van augustus tot en met januari. In principe kan daarmee het hele jaar gejaagd worden omdat er altijd wel wat biggen en eenjarige overlopers bij de rotte zijn. Dit voorkomt onweidelijke taferelen zonder dat het ten koste van de effectiviteit gaat.

Maar dit systeem functioneert alleen als jagers de varkens ook goed kunnen “aanspreken” (herkennen) en dat vergt opleiding en scholing van de grootwildjager. Een uitbreiding binnen de jachtcursus van de KNJV in Nederland met een zwartwild brevet (niet te verwarren met het oude zwartwild brevet voor schietvaardigheid) is daarom met de toename in de toekomst van de wilde zwijnen geen overbodige luxe.

Het probleem van de verkeersveiligheid is op dit moment vrijwel onoplosbaar. In Duitsland gebeurt dit onder andere met hekken langs autowegen, wildspiegels bij wissels en voldoende waarschuwingsborden. Mensen die te hard rijden dienen hun hand in eigen boezem te steken. In Duitsland geschieden jaarlijks meer als honderdduizend auto-ongelukken met grootwild maar daar wordt nauwelijks over geklaagd.

In Nordrhein-Westfalen en de Rheinland-Pfalz is er al enige jaren sprake van varkenspest onder de wilde varkens. Op infectie met de worm die trichine veroorzaakt en de bacterie voor het miltvuur wordt getest alvorens het varken geconsumeerd mag worden, hetgeen in feite gecombineerd zou kunnen worden met een test op varkenspest. Inmiddels wordt de laatste jaren maïsblokjes met een vaccin door de “Hegering” (het equivalent van onze wildbeheereenheid) verspreid onder de jagers.

Er kan veel geleerd worden van het Duitse systeem waar de jacht op wilde zwijnen al honderden jaren plaatsvindt. Het wiel hoeft wat dit betreft niet opnieuw worden uitgevonden in Nederland.

Groot Bruinderink stelt overigens in zijn artikel over het wilde zwijn “it is the first species to profit from the ecological networks”. Ik waag dat te betwijfelen. Mijns inziens is dat te veel eer voor de natuurbeschermers, want ook zonder die ecologische verbindingszones zijn er evenveel varkens de Duitse grens overgekomen en hebben ze zich hier zo goed kunnen voortplanten, dat al  in driekwart van Limburg varkens zijn waargenomen.

Het beheer met het geweer van de wilde zwijnen in Limburg

Het Meinweggebied is ingerasterd en heeft op de toegangswegen wildroosters om de varkens niet te laten uitwaaieren over de landbouwgronden. Er is voortdurend geld nodig om het raster te onderhouden.

De jagers met een toestemming voor afschot van de FBE in het beheergebied van de Meinweg, dienen zich aan de regels van het faunabeheerplan te houden. Hierbij gaat het voornamelijk om een goede “ sociale” opbouw te krijgen in de rotten. Oudere zeugen en keilers dienen zo veel mogelijk gespaard te worden om te voorkomen dat jongere dieren aan de voortplanting gaan deelnemen en er buiten het reguliere seizoen meer en meer biggen verschijnen. Worden er oudere zeugen geschoten dan dienen er ook voldoende overloperzeugen over te blijven om deze gaten op te vullen, als de juiste stand is bereikt in het beheergebied.

Vooral in de nuloptiegebieden mogen de effectieve drijfjachten (geen wilde zwijnen) in de winter niet worden gehouden. De middelen om tot effectief afschot te komen zijn daarom beperkt. Aan de ene kant moet de nulstand gerealiseerd worden, aan de andere kant wordt het afschot bemoeilijkt door allerlei beperkende maatregelen.

Groot Bruinderink maakt gewag van uitbreiding van het Meinweggebied met het Meerlebroek en Blankwater als een nieuwe stap naar een groter leefgebied voor het wilde zwijn, maar dit zijn slechts twee kleine gebiedjes. Hij verlangt duidelijk naar meer, maar hoe moet dat gerealiseerd worden en ten koste van wat?

In de titel van zijn stuk stelt Groot Bruinderink tegenover elkaar “de bedreiging” en “de bevrijding” van het wilde zwijn. Zijn de wilde zwijnen buiten het Meinweg gebied “de bedreigde” populaties en die binnen het gebied “de bevrijde” populaties?  Per slot van rekening wordt in het “bevrijde” gebied beheerd met het geweer door lokale Limburgse jagers en daarbuiten wordt schadebestrijding met het geweer toegepast in “bedreigd gebied” (=nuloptiegebied).

In Duitsland leven de meeste wilde zwijnen in de “freie Wildbahn”. Is ons nuloptiegebied te vergelijken met “freie Wildbahn”? Of niet omdat ze niet volgens een zwartwildbeheerplan bejaagd worden, zoals in het Meinweggebied? Omdat ze niet tot het jachtwild gerekend worden in Nederland zoals in Duitsland, maar buiten de beheergebieden van de Meinweg en de Veluwe behoren en“slechts” tot de schadelijk diersoorten en “zonder-aanzien-des-zwijns”, ook zeugen en kleine biggetjes gedood dienen te worden? Geheel tegen het weidelijkheidsprincipe van de jagers; het oeroude principe om het welzijn van dieren in de natuur niet te schaden.

Wat wil Groot Bruinderink:

1. Overal in Limburg wilde zwijnen binnen de EHS gebieden, waar ze dan binnen rasters beheerd worden zoals in het Meinweggebied?
2. Ook inclusief die ene Limburgse robuuste verbindingszone tussen Schinveld, Sittard en Susteren die nog niet gerealiseerd is? Hoeveel rasters, wildroosters, tunnels en ecoducten moeten er dan nog gebouwd en aangelegd worden? En wat gaat dat kosten?
3. Wat wil hij buiten de EHS met name in al die tientallen grotere en honderden kleinere natuurgebiedjes? Geen nuloptie beleid?
4. Kan hij het ermee eens zijn dat de boeren een adequate vergoeding voor schade krijgen door het Faunafonds, zodat ze de wilde zwijnen gaan accepteren als een normale faunasoort  in hun landbouwgebieden?
5. Moeten de grondgebruikers buiten deze gebieden dan ook niet volledige medewerking geven aan de faunabeheerplannen en ontheffingen zonder uitzonderingen te bedingen of anders dient hierop de Flora- en faunawet aangepast te worden.” Deelnemen in een faunabeheereenheden betekent ook geheel uitvoeren  door de deelnemers, van de door hen opgestelde en goedgekeurde faunabeheerplannen”?

Naar een breder draagvlak voor de acceptatie van het faunabeheer met het geweer

Een amateur entomoloog die namens het NHG in het Meinweggebied een adviserende rol bij het onderzoek van de biodiversiteit heeft, heeft al eens in zijn column van het Natuur Historisch Maandblad geschreven  over wilde zwijnen. Het stuk getuigde van een groot anti-jacht sentiment. In een meer recent stuk van de heer Lenders zet hij zich nogal meesmuilend af tegen het koppel Veerman/ Schreijer-Pierik van  vorig kabinet en kamer, dat nogal wat zaken heeft gerepareerd aan de Flora en Faunawet en steekt hij zijn bewondering voor de Partij van de Dieren niet onder stoelen of banken.

Uit die drie stukken die in het Natuurhistorisch Maandblad recent zijn gepubliceerd, blijkt overduidelijk dat men liever niet samen met de grondgebruikers en de uitvoerders (jager) naar bevredigende oplossingen zoekt, alsof er andere mogelijkheden zouden zijn. Er blijkt ook uit dat zowel Groot Bruinderink en Lenders van de ins en outs van de jacht weinig inhoudelijke kennis hebben. De tegenstellingen zijn en blijven daarom onverminderd groot tussen jagers en anti-jacht lobbyisten, iets dat natuurlijk niet bevorderlijk is voor optimaal natuurbeleid.

De faunabeheereenheden van Limburg zijn het forum om tot een vergelijk te komen, een zienswijze die goed is voor de natuur en alle belangen weegt in verband met de beschikbare middelen en binnen het kader van de wetgeving. Het Genootschap zou eens kennis moeten willen nemen over datgene wat daar aan de orde is wat betreft het beheer van de fauna. De partners van de faunabeheereenheden zijn de Wildbeheereenheden, de Limburgse Land en Tuinbouworganisatie, Particulier Grondbezit, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en het Limburgs Landschap, de Koninklijke Nederlandse Jagers Vereniging en de Nederlandse Organisatie voor Jacht en Grondbeheer. Aan het Faunafonds wordt om advies gevraagd alsmede kunnen andere betrokken organisaties zoals de Vogelwacht en de Faunabescherming hun visies hierover indienen, alvorens Gedeputeerde Staten een Faunabeheerplan goedkeurt met de daar aan gekoppelde ontheffingen verleent aan de Faunabeheereenheden.

Niemand heeft kunnen bevroeden dat het zo’n vaart zou lopen met de grote voorplantings- en aanpassingskracht van het wilde zwijn in de nuloptiegebieden in Nederland, niemand kon bevroeden dat de overzomerende ganzenpopulaties zich exponentieel zouden uitbreiden, maar hoe daarmee om te gaan?

De volgende veranderingen staan er al weer aan te komen: invasies van de wasbeer, de marterhond en verdere uitbreiding van het roofwild – zelfs de vos en de zwarte kraai ook al mogen ze worden bestreden - lopend en vliegend is zoals nu blijkt geen gemakkelijke taak voor de uitvoerders. Wordt afdoende het beheer van deze diersoorten weer een lange juridische lijdensweg van tegenstellingen in de zich snel veranderende natuur?

Wanneer komt de mens tot een volwassen houding ten opzichte van de natuur waar hij zich zo verantwoordelijk voor voelt, plattelander net zo goed als stadsmens. Het ware te wensen dat zoveel mogelijk mensen “biologen-in-de-dop” worden, met voldoende basiskennis over onze inheemse flora en fauna en speciaal de dynamiek tussen roof- en prooidieren, in relatie tot het biotoop, om op meer volwassen wijze te kunnen omgaan met onze natuur en zich niet te laten leiden door de politieke vaak niet-inhoudelijke waan van de dag. Educatie van de jeugd dient zich hier veel meer op te richten dan tot nu toe.

Het ware ook te wensen dat onze natuurbeheerders en ecologen – vanaf student tot hoogleraar – en de jagers, eindelijk eens serieus samen om de tafel te gaan zitten, ook buiten de daarvoor bij de wet gecreëerde instituties. Met name in Limburg waar het Genootschap al een eeuw lang zo goed aan de natuurweg timmert, een voorbeeld voor elke provincie van het land. Om als Limburgse bioloog trots op te zijn.

Jac Thijsse, Charles Darwin, George Russell Wallace waren jagers en ik, die me als een van hun spirituele nazaten mag betitelen, ben trots dat ik zowel bioloog als ervaren jager ben, ook al struinde ik met geitenwollen sokken achter Victor Westhof  door het Limburgse heuvelland, op zoek naar orchideeën en andere schitterende zeldzame planten.

In het land van het Soldaatje en de Harlekijn

Is het goed mis met de Vos, de Gans en het wilde Zwijn

Zolang de mens mag oogsten en het beheer en schadebestrijding met het geweer van de fauna niet als de normaalste zaak van de wereld wordt beschouwt zoals in de omringende landen, zal de relatie tussen de mens en zijn omringende groene leefgebied er een van onbenul en onvolwassenheid zijn en functioneert de democratie in deze hoogst emotionele tijden niet goed.

Goed Rentmeesterschap is dan een loze kreet. Bedenk dat het Wereldnatuurfonds (World Wildlife Fund of WWF) hetzelfde principe – wise use - wereldwijd voor landen arm en rijk, als een der hoogste wimpels in het natuurvaandel draagt.